Synagoga w Kielcach

Synagoga w Kielcach to jeden z najbardziej cennych zabytków żydowskiej architektury sakralnej w Polsce. Został wzniesiony w latach 1903-1909 według projektu architekta Stanisława Szpakowskiego. Plac pod budowę synagogi podarował w 1897 roku Mojżesz Pfefer, jeden z członków zarządu gminy żydowskiej w Kielcach. Budynek wzniesiono w stylu mauretańsko-neoromańskim, a jego wnętrze było niezwykle bogato zdobione. Podczas II wojny światowej Niemcy doszczętnie zdewastowali synagogę, a pod koniec wojny budynek podpalili. Po wojnie przez wiele lat stał opuszczony, aż w 1951 roku rozpoczęto jego przebudowę na potrzeby Archiwum Państwowego. Obecnie dawna synagoga pozostaje opuszczona, ale władze miasta planują jej rewitalizację.

Kluczowe wnioski

• Synagoga w Kielcach to cenny zabytek żydowskiej architektury sakralnej w Polsce.
• Budynek wzniesiono w stylu mauretańsko-neoromańskim w latach 1903-1909.
• Podczas II wojny światowej Niemcy dokonali dewastacji wnętrza synagogi.
• Po wojnie budynek przez lata stał opuszczony, a następnie został przebudowany na Archiwum Państwowe.
• Obecnie władze miasta planują rewitalizację dawnej synagogi.

Historia synagogi w Kielcach

Koncepcja budowy synagogi w Kielcach narodziła się w 1897 roku. Plac pod jej budowę oraz 20 tysięcy rubli podarował Mojżesz Pfefer, jeden z członków zarządu gminy żydowskiej. W 1902 roku złożono do zatwierdzenia projekt synagogi wykonany przez architekta miejskiego Stanisława Szpakowskiego. Prace budowlane trwały 7 lat i zakończyły się we wrześniu 1909 roku.

Okres międzywojenny

W okresie międzywojennym przy synagodze działał cheder (szkoła żydowska) oraz stuosobowy chór męski.

Dewastacja podczas II wojny światowej

Podczas II wojny światowej Niemcy doszczętnie zdewastowali wnętrze synagogi, urządzając w niej areszt i magazyn zrabowanego mienia żydowskiego. Pod koniec wojny budynek został podpalony.

Lokalizacja synagogi Kielce

Synagoga w Kielcach znajduje się pomiędzy jezdniami Alei IX Wieków Kielc. W przeszłości układ drogi w tym rejonie był inny, a w pobliżu synagogi znajdował się dom rabina oraz mykwa (łaźnia rytualna), które zostały wyburzone w związku z budową Alei. Najłatwiej dotrzeć do synagogi spacerem z centrum Kielc. W pobliżu znajduje się kilka miejsc parkingowych, ale lepiej zostawić samochód na parkingu przy kościele św. Wojciecha, parkingu miejskim obok Urzędu Miasta lub w galerii Korona.

Architektura i wygląd oryginalnej budowli

Murowany z cegły budynek synagogi w Kielcach wzniesiono na planie prostokąta w stylu mauretańsko-neoromańskim. Elewacja była wykonana z surowej cegły, nadając całej konstrukcji elegancki i okazały wygląd. Wnętrze synagogi było niezwykle bogato zdobione, stanowiąc prawdziwą perłę żydowskiej architektury sakralnej.

Styl mauretańsko-neoromański

Wybór stylu mauretańsko-neoromańskiego dla kieleckiej synagogi nie był przypadkowy. Ten nurt architektoniczny łączył w sobie elementy mauretańskiej sztuki islamu z neoromańskimi motywami, tworząc unikatową i rozpoznawalną stylistykę. Dzięki temu synagoga w Kielcach mogła zachwycać nie tylko społeczność żydowską, ale też wszystkich miłośników sztuki i architektury.

Wnętrze synagogi

Wnętrze kieleckiej synagogi było niezwykle bogato zdobione. Na błękitnym suficie, symbolizującym niebo, wymalowane były 12 plemion Izraela. Po prawej stronie od wejścia znajdowała się namalowana Ściana Płaczu, a po lewej grób Racheli. W niewielkiej apsydzie przy ścianie wschodniej umieszczono Aron ha-kodesz, zwieńczony złotą koroną na Torę. Całość posiadała 400 miejsc siedzących, tworząc imponującą przestrzeń modlitewną.

Niestety, nie zachowały się żadne zdjęcia ani rysunki wnętrza oryginalnej synagogi, co utrudnia dokładne odtworzenie jej wyglądu. Niemniej obraz zamknięty w wspomnieniach opisujących przepych i piękno tej budowli nadal zachwyca i inspiruje do jej ocalenia oraz przywrócenia dawnej świetności.

Synagoga Kielce po 1945 roku

Po zakończeniu II wojny światowej budynek synagogi w Kielcach przez wiele lat stał opuszczony i niszczał. Władze miasta próbowały podjąć działania, aby przywrócić budynkowi dawny wygląd. W 1949 roku powstał plan odtworzenia synagogi w jej pierwotnej formie, jednak ostatecznie w 1951 roku rozpoczęto przebudowę obiektu na potrzeby Wojewódzkiego Archiwum Państwowego.

Przebudowa na Archiwum Państwowe

Prace związane z przebudową synagogi na potrzeby Archiwum Państwowego zakończyły się w 1955 roku. W tym czasie budynek zyskał nowe, klasycystyczne i socrealistyczne cechy. Zmieniono kształt otworów okiennych, zastępując je kwadratowymi oknami, a nowy, płaski dach przykryto attykami ozdobionymi arkadowymi blendami. Jedynym elementem, który zachowano z pierwotnego stylu synagogi, był ukształtowany szczyt budynku.

Zmiany bryły budynku

Przekształcenia, jakim poddano synagogę podczas prac remontowych, znacząco wpłynęły na jej wygląd zewnętrzny. Dawna świątynia żydowska straciła swój mauretańsko-neoromański charakter, zyskując cechy bardziej charakterystyczne dla architektury socrealistycznej. Archiwum Państwowe funkcjonowało w dawnej synagodze aż do 2010 roku, kiedy to ostatecznie opuściło budynek.

Fundator – Mojżesz Pfefer

Decyzja o budowie synagogi w Kielcach zapadła pod koniec XIX wieku, a sama budowa zakończyła się w 1909 roku. Nie byłoby to możliwe bez Mojżesza Pfefera, działacza społecznego i członka zarządu gminy żydowskiej, który przekazał plac pod budowę oraz 20 tysięcy rubli na ten cel. Na grobie Mojżesza Pfefera na cmentarzu żydowskim w Warszawie (przy ul. Okopowej) znajduje się wizerunek kieleckiej synagogi, który przetrwał do dzisiejszych czasów.

Społeczność żydowska w Kielcach

Aż do XIX wieku Żydom w Kielcach nie było wolno się osiedlać. Dopiero w 1862 roku, po dekrecie emancypacyjnym, osadnictwo żydowskie stało się legalne. Znaczny rozwój społeczności żydowskiej w Kielcach nastąpił na przełomie XIX i XX wieku oraz w okresie międzywojennym – liczba kieleckich Żydów zwiększyła się wówczas ponad dziesięciokrotnie.

Historia osadnictwa żydowskiego

Przed wybuchem II wojny światowej społeczność żydowska w Kielcach liczyła około 25 tysięcy osób (1/3 mieszkańców miasta). Podczas wojny utworzono w mieście getto, a w 1942 roku rozpoczęła się jego likwidacja. Po wojnie do Kielc wróciło jedynie około 200 ocalałych Żydów.

Kieleckie getto

4 lipca 1946 roku miał miejsce Pogrom Kielecki, w którym zginęło ponad 40 Żydów, a drugie tyle zostało rannych. Była to tragiczna karta w historii prześladowań społeczności żydowskiej w Kielcach.

Pogrom kielecki 1946

Losy społeczności żydowskiej w Kielcach odzwierciedlają trudną historię Żydów w Polsce. Pomimo wielu prześladowań i tragedii, wspólnota ta odegrała ważną rolę w rozwoju miasta na przestrzeni wieków.

Synagoga Kielce dzisiaj

Od 2011 roku, gdy Archiwum Państwowe wyprowadziło się z budynku, synagoga w Kielcach stoi opuszczona i niszczeje. Władze miasta planują rewitalizację obiektu, ale dotychczasowe plany, takie jak przebudowa na teatr lub centrum inicjatyw kulturalnych, nie zostały zrealizowane. Budynek ma ogromny potencjał, nie tylko jako zabytek żydowskiej architektury sakralnej, ale także jako miejsce, które może opowiadać o wielokulturowości Kielc i roli społeczności żydowskiej w rozwoju miasta. Odnowiona synagoga mogłaby stać się ważnym punktem na turystycznej mapie miasta, odczarowując Kielce jako miejsce pogromu z 1946 roku.

Wniosek

Synagoga w Kielcach to jeden z najbardziej cennych zabytków żydowskiej architektury sakralnej w Polsce. Jej historia, od powstania w początkach XX wieku, poprzez dewastację w czasie II wojny światowej, aż po lata powojenne, odzwierciedla losy społeczności żydowskiej w tym mieście. Choć obecnie budynek stoi opuszczony i niszczeje, ma ogromny potencjał, który władze miasta powinny wykorzystać.

Odnowiona synagoga mogłaby stać się ważnym miejscem na turystycznej mapie Kielc, opowiadającym o wielokulturowej przeszłości miasta i roli, jaką odegrała w nim społeczność żydowska. Działania na rzecz ratowania i rewitalizacji tego zabytku powinny być priorytetem dla władz, by przywrócić mu należne miejsce w kulturowym dziedzictwie Kielc.